अनूक्तम्-८ यत्र दृष्टिः तद् दृश्यते

यत्र दृष्टिः तद् दृश्यते

(अनुवादलेखः)

            काचित् महिला प्रतिदिनं मन्दिरं गच्छति स्म । एकस्मिन् दिने सा महिला अर्चकम् अवदत् -- इतः अहं देवगृहं नायामि।

            ततः अर्चकः अपृच्छत् -- कुतः?

            तदा स्त्री अवोचत् -- जनाः देवालयपरिसरे चलवाण्यां स्ववाणिज्यविषयान् अधिकृत्य सम्भाषन्ते। केचन दैवमन्दिरमेव वृथा सँल्लापस्य स्थानं कृतवन्तः। केचन पूजाम् अल्पीयसीं, पाखण्डत्वं प्रदर्शनं चाधिकमनुतिष्ठन्ति इति अहं पश्यामि।

            तदा अर्चकः कञ्चित् कालं मौनं धृत्वा पुनः अभणत् -- सत्यमेव । परन्तु अन्तिमनिर्णयात् पूर्वं किं भवती मम वचनमातिष्ठति?

            सा योषित् न्यगदत् -- भवान् वदतु, किं कर्तव्यमिति ।

            अर्चकः अगदत् -- एकं चषकं स्वीकृत्य जलेन पूरयतु । द्विवारं देवागारपरिसरे परिक्रमां करोतु । नियम एषः  चषकात् वारि अधः न पतेत् इति।

            सा नारी उवाच -- आम्, तथाचरामि ।

            ततः सा ललना कञ्चित् कालं पश्चात् तथाचर्य प्रादर्शयत् ।

            अथ देवायतनस्य अर्चकः ताम् अङ्गनां त्रीन् प्रश्नान् कृतवान् -

                        १. किं भवती कान् अपि चलवाण्यां वार्तालापं कुर्वतः अपश्यत्?

                        २. किं कोऽपि देवभवने वार्तालापं कुर्वन् दृष्टः?

                        ३. कमपि पाखण्डमाचरन् अलक्षयत्?

            सा वनिता अब्रवीत् -- नैव। नाहं किमपि कमपि वा द्रष्टुं शक्ता।

            तदा अर्चकः उक्तवान् -- भवती परिक्रमां कुर्वन्ती, पूर्णां दृष्टिं चषके एव स्थापितवती। अस्मात् जलं  अधः न पतेत् इति। अतः भवती किमपि अन्यत् नापश्यत्। अद्यारभ्य यदा कदापि भवती देवनिकेतनमागच्छति तदा स्वध्यानं परमात्मनि एव निदधातु। तेन भवती कमपि किमपि वा न लक्षयिष्यति। भगवान् एव सर्वत्र दृष्टिपथमायास्यति॥

----------------------

ఎక్కడ దృష్టి పెడితే అదే కనిపిస్తుంది 

            ఒక మహిళ ప్రతిరోజు గుడికి వెళుతూ ఉండేది.

            ఒక రోజు ఆమె పూజారిని చూసి ఇట్లా అంది -- ఇకపై నేను గుడికి రాను.

            అప్పుడు పూజారి అడిగాడు -- ఏం జరిగింది?

            అప్పుడు ఆమె చెప్పింది -- ఇక్కడ గుడిలో జనాలు చలవాణి లో తమ వ్యాపార విషయాలు మాట్లాడుకుంటున్నారు. కొందరు గుడిని ఊరికే ముచ్చట్లు పెట్టుకొనే స్థానంగా చేసుకున్నారు. కొందరు పూజ తక్కువ, అనాచారాలు, ప్రదర్శనలు ఎక్కువ చేస్తున్నారు. ఇదే చూస్తున్నాను.

            అప్పుడు పూజారి కొద్దిసేపు మౌనం వహించి తర్వాత ఇట్లా అన్నాడు -- నిజమే కానీ మీ చివరి నిర్ణయానికి ముందు నేను చెప్పింది ఒకటి చేస్తారా?

            అప్పుడు ఆమె ‘సరే చెప్పండి, ఏం చేయాలి?’ అని అడిగింది.

            పూజారి అన్నాడు -- ఒక లోటా తీసుకొని నీటితో నింపండి. రెండుసార్లు గుడిచుట్టూ ప్రదక్షిణ  చేయండి. నియమం ఏంటంటే లోటా లో నుండి నీరు కింద పడరాదు.

            అప్పుడామె -- సరే అలాగే చేస్తాను- అంది.

            తర్వాత ఆమె కొద్దిసేపటి తర్వాత అట్లా చేసి చూపించింది.

            అప్పుడు గుడి పూజారి ఆమెను చూసి 3 ప్రశ్నలను అడిగాడు –

                        1. ఇప్పుడు మీరు ఎవరినైనా చలవాణిలో మాట్లాడుతూ చూసారా?

                        2. ఎవరైనా గుడిలో ముచ్చట్లు పెట్టుకుంటూ కనిపించారా?

                        3. ఎవరైనా అనాచారం చేస్తూ కళ్ళబడ్డారా?

            అప్పుడామె అన్నది -- లేదు. నాకు ఇవేమీ కనిపించలేదు.

            అప్పుడు పూజారి అన్నాడు -- మీరు గుడిలో ప్రదక్షిణ చేస్తున్నప్పుడు పూర్తి దృష్టిని లోటా మీదనే ఉంచారు. దాని నుండి ఎక్కడ జలం కింద పడుతుందో అని. అందువల్ల మీరు ఇంక ఏమీ చూడలేదు. ఇవాల్టి నుంచి ఎప్పుడైనా మందిరానికి వస్తే మీ దృష్టినంతా పరమాత్మ మీద పెట్టండి. దానివల్ల మీరు దేనిని, ఎవరిని పట్టించుకోరు. భగవంతుడు మాత్రమే అంతట దృష్టిపథంలో కనిపిస్తాడు.

--(వాట్సాప్ లో వచ్చిన ఓ హిందీ లేఖకు అనువాదం)

----------------------

जहाँ दृष्टि हो वही दिखता है

एक महिला रोज मंदिर जाती थी ! एक दिन उस महिला ने पुजारी से कहा अब मैं मंदिर नही आया करूँगी !

इस पर पुजारी ने पूछा -- क्यों ?

तब महिला बोली -- मैं देखती हूँ लोग मंदिर परिसर में अपने फोन से अपने व्यापार की बात करते हैं ! कुछ ने तो मंदिर को ही गपशप करने का स्थान चुन रखा है ! कुछ पूजा कम पाखंड,दिखावा ज्यादा करते हैं !

इस पर पुजारी कुछ देर तक चुप रहे फिर कहा -- सही है ! परंतु अपना अंतिम निर्णय लेने से पहले क्या आप मेरे कहने से कुछ कर सकती हैं !

महिला बोली -- आप बताइए क्या करना है ?

पुजारी ने कहा -- एक गिलास पानी भर लीजिए और 2 बार मंदिर परिसर के अंदर परिक्रमा लगाइए । शर्त ये है कि गिलास का पानी गिरना नहीं चाहिये !

महिला बोली -- मैं ऐसा कर सकती हूँ !

फिर थोड़ी ही देर में उस महिला ने ऐसा ही कर दिखाया !

उसके बाद मंदिर के पुजारी ने महिला से 3 सवाल पूछे -

            1.क्या आपने किसी को फोन पर बात करते देखा !

            2.क्या आपने किसी को मंदिर में गपशप करते देखा !

            3.क्या किसी को पाखंड करते देखा !

महिला बोली -- नहीं मैंने कुछ भी नहीं देखा !

फिर पुजारी बोले --- जब आप परिक्रमा लगा रही थीं तो आपका पूरा ध्यान गिलास पर था कि इसमें से पानी न गिर जाए इसलिए आपको कुछ दिखाई नहीं दिया, अब जब भी आप मंदिर आयें तो अपना ध्यान सिर्फ़ परम पिता परमात्मा में ही लगाना फिर आपको कुछ दिखाई नहीं देगा ! सिर्फ भगवान ही सर्वत्र दिखाई देगें ॥

अनूक्तम्-७ स्वर्णरजतयोः किं मूल्यवत्?

🌷 स्वर्णरजतयोः किं मूल्यवत्? 🌷

(अनूदितलेखः)

🌻

            कस्मिंश्चित् ग्रामे कश्चन मनीषी वसति स्म। तस्य पाण्डित्यस्य कीर्तिः सर्वत्र व्याप्ता आसीत्।

कदाचित् देशस्य महीपालः तं चर्चायै आह्वयत्। चर्चान्ते राजा अवदत्– “आर्य, त्वं ज्ञानी असि, विद्यावान् असि। किन्तु तव पुत्रस्तु मूर्खोऽस्ति। क्थमेतत्? तमपि किञ्चित् पाठय। स तु सुवर्णरजतयोः मूल्यवत् किमित्यपि न जानाति।” इत्थमुक्त्वा स भूमिपालः उच्चैः अहसत्।

            सः विद्वान् खिन्नो जातः। गृहमागत्य सुतमपृच्छत्- “स्वर्णरजतयोः किं मूल्यवत्?” इति।

            “स्वर्णम्” इति क्षणमपि अविचिन्त्य तस्य कुमारः प्रत्युत्तरमयच्छत्।

            “तव समाधानं तु समीचीनमेव, किन्तु नृपालः कुत एवमुक्तवान्? सर्वेषां पुरतः मम अपहास्यमकरोत् सः।”

            तस्य सूनुः सर्वमवगतवान्। सोऽब्रवीत्- “नृपः ग्रामं निकषा काञ्चित् मुक्तसभां करोति। लब्धप्रतिष्ठाः जनाः सर्वे तत्र भागं गृह्णन्ति। सा सदः मम विद्यालयस्य मार्गमध्ये अस्ति। यदा स मां पश्यति सपदि आह्वयति। एकस्मिन् हस्ते हेममुद्रां, अपरे च रजतमुद्रां गृहीत्वा मां वदति, ‘यन्मूल्यवत् तत् चिनोतु’ इति। अहं रजतमुद्रां गृह्णामि। सर्वे उच्चैः अपहसन्ति। विनोदभावमनुभवन्ति च। एवं प्रायः प्रतिदिनं घटते।” इति।

            “तर्हि त्वं स्वर्णमुद्रां कुतो न स्वीकरोषि? जनसभायां स्वस्य, मम च अपमाननां कुतः कारयसि?”

            स बालः अहसत्। पितरं च हस्तेन गृहीत्वा गृहान्तम् अनयत्। निधायाः मञ्जूषाम् उद्घाट्य प्रादर्शयत्। सा रजतमुद्राभिः पूर्णा आसीत्।

            तत् दृष्ट्वा प्राज्ञः आश्चर्यचकितोऽभवत्।

            तस्य तनूजोऽवाच- “तात, यस्मिन् दिवसेऽहं हिरण्यमुद्रां चिनोमि, तदा क्रीडेयं समाप्तिमेष्यति। यदि ते मां अविवेकिनं मत्वा परिहसन्ति, परिहसन्तु नाम। यद्यहं बुद्धिमानिति तान् दर्शयामि, तेन मम को वा लाभः? अहं विदग्धपुत्रः। अतः मेधया कार्यं करोमि। यदि वस्तुतः मूर्खः भवामि, तदन्यत्। मूर्ख इति सम्भावितोऽस्मि तदन्यत्।” इति।

            काञ्चनसदृशावसरस्य प्रतीक्षायाः प्रत्येकम् अवसरस्य कनकत्वेन परिवर्तनं वरम्। विद्वान् भगवता मेधां प्राप्तवान्। कदापि तस्याम् अविश्वासः मास्तु।

⛳🌻

--उषाराणी सङ्का

🌷 ఏది విలునవైనది? 🌷

ఒక గ్రామంలో ఒక పండితుడు ఉండేవాడు. అతడి పాండిత్యం గురించి చాలా దూరదూరాల వరకు కీర్తి వ్యాపించింది. ఒకసారి ఆ దేశపు రాజు అతడిని ఆహ్వానించాడు. చర్చ చివరలో అతడితో అన్నాడు- “అయ్యా నీవు జ్ఞానివి. విద్యావంతుడవు. కానీ నీ కొడుకు ఇంత మూర్ఖుడేంటి? అతడిని కూడా కాస్త చదివించు. అతడికి బంగారము వెండి మధ్యలో ఏది విలువైనదో కూడా తెలియదు.”

            ఇంతవరకు చెప్పి ఆ రాజు పెద్దగా నవ్వాడు. పండితుడు ఆ మాటకు చాలా బాధపడ్డాడు. ఇంటికి వచ్చి తన కొడుకును అడిగాడు- “బంగారము వెండి ఈ రెంటిలో ఏది విలువైనది?” అని.

            “బంగారము” ఒక క్షణం కూడా ఆలోచించకుండా అతని కొడుకు సమాధానం చెప్పాడు.

            “నీ సమాధానం సరైనదే. మరి రాజు ఎందుకు ఇట్లా అన్నాడు? అందరి ఎదుట నన్ను పరిహసించాడు.”

            అది విని అతడి కొడుకుకు విషయం మొత్తం అర్థం అయింది. అతడు అన్నాడు- “రాజు ఈ ఊరికి దగ్గరలో ఒక సభను నిర్వహిస్తాడు. గొప్పగా పేరుపొందిన వారంతా అక్కడ భాగం గ్రహిస్తారు. ఆ సదస్సు నేను బడికి పోయే దారిలో వస్తుంది. అతడు నన్ను చూడగానే వెంటనే పిలుస్తాడు. ఒక చేతిలో బంగారు నాణేన్ని, మరొక చేతిలో వెండి నాణేన్ని పట్టుకుంటాడు. ‘రెంటిలో ఎక్కువ విలువైనదానిని తీసుకో.’ అంటాడు. అప్పుడు నేను వెండి నాణేన్ని తీసుకుంటాను. అందరూ గట్టిగా నవ్వుతారు. వారికి వినోదం కలుగుతుంది. ఈ విధంగా ప్రతి రోజు జరుగుతుంది.”

            “అయితే నీవు బంగారు నాణాన్ని ఎందుకు తీసుకోవు? జన సభలో నన్ను నిన్ను అవమానం పాలు ఎందుకు చేస్తావు?”

            అప్పుడు ఆ బాలుడు నవ్వాడు. తండ్రిని చేయి పట్టుకొని ఇంటి లోపలకు తీసుకొని వెళ్ళాడు. అల్మారాలోని ఒక పెట్టెను తెరిచి చూపించాడు. దాని నిండా వెండి నాణాలు ఉన్నాయి. అది చూసి పండితుడు చాలా ఆశ్చర్యపోయాడు.

            అప్పుడు అతడి కొడుకు ఇలా ఉన్నాడు- “తండ్రీ, ఏ రోజైతే నేను బంగారు నాణాన్ని తీసుకుంటానో అప్పుడు ఈ ఆట పూర్తవుతుంది. ఒకవేళ వారు నన్ను తెలివిలేని వాడిగా భావించి నవ్వితే నవ్వనివ్వండి. నేను వివేకవంతుడిని అని వారికి చూపిస్తే నాకేంటి లాభం? నేను పండితుడి పుత్రుడిని. అందువల్ల తెలివితో పనిచేస్తాను. నిజంగా మూర్ఖుడిని అయితే అది వేరు. మూర్ఖుడిగా భావింపబడేది వేరు. బంగారం వంటి అవకాశం కోసం ఎదురు చూడటం కన్నా ప్రతి అవకాశాన్ని బంగారం లాగా మార్చుకోవటం నయం.”

            పండితుడు భగవంతుడిచే మేధస్సును పొందాడు. దాని యందు అవిశ్వాసం తగదు.

[వాట్సాప్ లో వచ్చిన ఓ హిందీ సందేశానికి తెలుగు అనువాదం]

एक रोचक प्रसंग

🌻

            एक गाँव में एक पंडित रहता था, उसकी बुद्धि की ख्याति दूर दूर तक फैली थी। एक बार वहाँ के राजा ने उसे चर्चा पर बुलाया। काफी देर चर्चा के बाद राजा ने कहा – “महाशय, आप बहुत ज्ञानी है, इतने पढ़े लिखे है पर आपका लड़का इतना मूर्ख क्यों है? उसे भी कुछ सिखायें। उसे तो सोने चांदी में मूल्यवान क्या है यह भी नहीं पता॥”

            यह कहकर राजा जोर से हंस पड़ा। पंडित को बहुत बुरा लगा। वह घर गया व लड़के से पूछा “सोना व चांदी में अधिक मूल्यवान क्या है ?”

            “सोना”, बिना एक पल भी गवाए उसके लड़के ने उत्तर देते हुए कहा।

            “तुम्हारा उत्तर तो ठीक है, फिर राजा ने ऐसा क्यूं कहा-? और सभी के बीच मेरी खिल्ली भी उड़ाई।”

            लड़के के समझ मे आ गया, वह बोला “राजा गाँव के पास एक खुला दरबार लगाते हैं जिसमें सभी प्रतिष्ठित व्यक्ति शामिल होते हैं। यह दरबार मेरे स्कूल जाने के मार्ग में ही पड़ता है। मुझे देखते ही बुलवा लेते हैं, अपने एक हाथ में सोने का व दूसरे में चांदी का सिक्का रखकर, मझे जो भी अधिक मूल्यवान हो वह उठा लेने को कहते हैं.. और मैं चांदी का सिक्का उठा लेता हूं। सभी ठहाका लगाकर हंसते हैं व मज़ा लेते हैं। ऐसा तकरीबन हर दूसरे दिन होता है।”

            “फिर तुम सोने का सिक्का क्यों नहीं उठाते, चार लोगों के बीच अपना अपमान कराते हो व साथ में मेरी भी होती है?”

            लड़का हंसा व हाथ पकड़कर पिता जी को घर के अंदर ले गया। और कपाट से एक पेटी निकालकर दिखाई जो चांदी के सिक्कों से भरी हुई थी। यह सब देखकर वो ब्राह्मण हतप्रभ रह गया।

            लड़का बोला – “पिताजी, अगर जिस दिन मैंने सोने का सिक्का उठा लिया तो उस दिन से यह खेल बंद हो जाएगा। वो लोग मुझे मूर्ख समझकर मज़ा लेते हैं तो उन्हें लेने दें, अगर यदि मैंने अपनी बुद्धिमानी दिखाऊं तो मुझे कुछ नहीं मिलेगा। मैं एक पंडित का बेटा हूँ अक़्ल से काम लेता हूँ। मूर्ख होना अलग बात है। और मूर्ख समझा जाना अलग..।” स्वर्णिम मौके का फायदा उठाने से बेहतर है, हर मौके को स्वर्ण में तब्दील करना।

विद्वान् को भगवान के द्वारा बुद्धि दि गई है। उसमें अविश्वास नहीं करनी चाहिए॥

अनूक्तम्-६ माता तुलसीपादप इव पिता कण्डूरवृक्ष इव

माता तुलसीपादप इव 

पिता कण्डूरवृक्ष इव
(अनुवादलेखः)

    कदाचित् बीरबलः सभां विलम्बेन जगाम।
    तेन अकबरः अपृच्छत्—“कुतो विलम्बः?”
    बीरबलः अवदत्—“प्रभो, अद्य अस्मद्गृहे तुलसीमातुः पूजा आसीत्। मातुः पूजने विलम्बः।”
    अकबरः अहसत्। “तुलसी! माता! अहह अहहा! किमयं लघुवृक्षकः तव मातास्ति?” इत्थमुक्त्वा सः अट्टहासं कृतवान्। “कोऽत्र भोः?? सवेगं तुलसीतरुमानय!”
    महाराजस्य आज्ञां प्राप्य सपदि पुण्या सा आनीता। सभायामेव सर्वेषां सम्मुखे अकबरः सुरवल्लीं अल्पांशेषु विच्छेद्य अक्षिपत्। “पश्य, तव जननीं किमहं कृतवानिति!”
    अथ बीरबलः किमपि अनुक्त्वा, केवलं “आं प्रभो!” इति अशंसत्।
    अन्येद्युः बीरबलः पुनः वेलातिक्रमेण आगतः।
    “अद्यापि त्वं चिरेणागतोऽसि?” इत्यपृच्छत् अकबरः।
    “महाराज, ह्यः मम अम्बायाः पूजा आसीत्। अधुना मम पितुः पूजनमस्ति।”
    “किं तव जनकोऽपि कोऽपि विटपी?”
    “आं राजन्।”
    “तर्हि स वृक्षोऽपि आनीयताम्।”
    स तरुः सभान्तः आह्रियत। अकबरः अब्रवीत्—“अहं तव जनयित्र्याः कार्यं समपादयम्। अधुना तव जनयितुः कर्म परिसमापयामि। पश्य!” एवम् उक्त्वा सः पूर्णं वृक्षकं छिन्नं भिन्नं च कृत्वा क्षुद्रभागेषु विभक्तवान्।
    कञ्चित् कालं पश्चात् अकबरः कण्डूयितुमारभत । प्रथमं तु सङ्कोचात् गोप्यं कण्डूयितवान्.. पश्चात्तु बह्वधिकं बलेन कण्डूयनं प्रारभत। तत्पश्चात् सर्वाणि वस्त्राणि अपाकृत्य भूम्यां विलुण्ठन् अकण्डूयत।“अरे! किमभवत्? रक्ष! पाहि!” इति चाक्रोशत्।
    बीरबलः अत्यन्तं विनयं दर्शयन् उवाच—“नृपाल, मम प्रसूः अत्यन्तं शान्तस्वभावा अस्ति। किमपि न करोति। किन्तु मम पितृपादः तथा नास्ति। बहुक्रोधी सः। नासिकायामेव तस्य कोपः तिष्ठतीव।”
    “कोऽस्ति तव तातः?”
    “प्रभो, वृन्दाद्रुमकः मम जनी भवति। कण्डूरवृक्षः मम जनितास्ति। भवान् कण्डूरपत्रेण विरोधम् आहूतवान्।”
    अकबरः भूम्यां लुण्ठति स्म। अपृच्छत् च—“तर्हि अद्य किं वा करोमि, येन इयं खर्जूः निर्गच्छेत्?”
    “नृप, अस्य एक एव उपायः। मम जन्मदस्य अमर्षं मम प्रसूरेव न्यूनीकर्तुं समर्था। अतः भवान् तां प्रणमतु। तुलसीपत्राणां रसं शरीरे आलेपयतु। खर्जूः अपयास्यति।”
    अकबरः एकेनैव हस्तेन कण्डूयन् अपरेण हस्तेन तुलसीं प्रति प्रणाममाचरत्। रसं च आलेप्य खुर्जूम् अपाकृतवान्।
    यः धर्मविरुद्धं वदेत् तेन एवमेवाचरेत् ।
----------------------

మా తల్లి తులసి.
మా తండ్రి దురదగుంటాకు 

"బీర్బల్, దర్బారుకు ఆలస్యంగా ఎందుకు వచ్చావు?"
    "ఆలంపనా, ఈ రోజు మా తులసీ మాత పూజ ప్రభూ! అమ్మకు పూజచేయడంలో ఆలస్యం అయిపోయింది."
    అక్బర్ కి నవ్వొచ్చింది. "తులసీమాత. హ హ హ హ. ఈ చిన్న మొక్క మీకు తల్లా?" అంటూ వికటాట్టహాసం చేశాడు.
    "ఎవరక్కడ? ఒక తులసి చెట్టును తెప్పించండి." సభలోకి తులసి తేబడింది. సభలో అందరి ముందే తులసి మొక్కను చింపి పోగులు పోశాడు అక్బర్. "చూశావా? నీ మాతను ఏం చేశానో!" అన్నాడు.
    బీర్బల్ ఏమీ అనలేదు. "చిత్తం జహాపనాహ్" అన్నాడు.
    మరుసటి రోజూ బీర్బల్ ఆలస్యంగా వచ్చాడు.
    "ఈ రోజేమిటి బీర్బల్ మళ్ళీ ఎందుకు ఆలస్యం?"
    "ప్రభూ నిన్న మా తల్లిగారి పూజ అయింది. ఇవాళ్ల తండ్రిగారి పూజ."
    "మీ తండ్రి కూడా ఒక మొక్కేనా"
    "అవును ప్రభూ."
    "ఆ మొక్కను తీసుకురండి"
    ఆ మొక్కని దర్బారులో పెట్టారు.
    అక్బర్- "మీ అమ్మ పని పట్టాను. ఇక మీ అబ్బ పని పడ్తాను చూసుకో!" అంటూ ఆ మొక్కను చింపి పోగులు పోశాడు.
    కాసేపటికి అక్బర్ కు దురద మొదలైంది. ముందు మర్యాదగా కనీ కనిపించనట్టు గోక్కున్నాడు. తరువాత బరబరా గోక్కున్నాడు. బట్టలువిప్పి మరీ నేలపై పొర్లుతూ గోక్కోవడం మొదలుపెట్టడు. "అమ్మోయ్ బాబోయ్! నాకేమైంది? బీర్బల్!!" అంటూ గావుకేకలు పెట్టాడు.
    బీర్బల్ నెమ్మదిగా, తెచ్చిపెట్టుకున్న వినయంతో, "జహాపనాహ్, మా తల్లి శాంత స్వభావురాలు. ఏమీ చేయదు. కానీ మా తండ్రి అలాంటివాడు కాదు. ఆయనకు ముక్కుమీదే కోపం."
    "ఎవరయ్యా ఈ తండ్రి?? బాధ భరించలేకపోతున్నాను."
    "తులసి మాకు తల్లి. దూలగొండి మాకు తండ్రి. దూలగొండిని కెలుక్కున్నారు మరి." అన్నాడు బీర్బల్.
    "ఏం చేయాలయ్యా? ఎలా తగ్గుతుందయ్యా ఈ దురద.?" అక్బర్ గారు నేలమీద పడి దొర్లుతున్నాడు.
    "ప్రభూ దీనికి ఒకటే మార్గం. మా తండ్రి గారి కోపాన్ని మా తల్లి మాత్రమే శాంతింపచేయగలదు. కాబట్టి ఆమెకు మొక్కండి. తులసి ఆకుల రసాన్ని పూసుకొండి. దురద తగ్గుతుంది." అన్నాడు బీర్బల్.
    అక్బర్ ఓ చేత్తో గోక్కుంటూనే రెండో చేత్తో తులసమ్మకు దణ్ణం పెట్టాడు. తులసి రసం రాచుకుని దురదబాధ తీర్చుకున్నాడు.
    ధర్మం గురించి వ్యతిరేకంగా మాట్లాడే వాళ్ళకు ఇలాగే బుద్ధి చెప్పాలి.

----------------------

माँ तुलसीपौधे की तरह होती हैं
पिता बिछुआ पेड़ के समान

एकदिन बीरबल दरबार में देर से गया।
    तो अकबर ने पूछा—“क्यों देर से आए हो?”
    बीरबल ने कहा—“आलमपनाह, आज हमारे घर में तुलसी माता की पूजा थी। मां के पूजन में देर हो गई।”
    अकबर को हंसी आ गई। “तुलसी माता! हा हा हा! यह छोटा सा पौधा तुम्हारी मां है?” यह कहकर वह जोर से हंस पड़ा। “कोई है?? जल्दी से तुलसी पौधे को लेकर आओ!”     बादशाह की आज्ञा पाते ही तुलसी का पौधा प्रकट हुआ। सभा में सभी के सामने अकबर ने तुलसी पौधे को छोटे-छोटे टुकड़ों में काट फेंका। “देखा तुम्हारी मां के साथ मैंने क्या किया?”
    इसपर बीरबल ने कुछ नहीं कहा। बस “हां जहांपनाह” इतना कहा।
    अगले दिन बीरबल फिर देर से आया।
    “आज फिर तुमने देर क्यों लगाई?” पूछा अकबर ने।
    “महाराज, कल मेरी मां की पूजा हुई। आज मेरे पिताजी की पूजा थी।”
    “क्या तुम्हारे पिताजी भी कोई पौधा है?”
    “हां महाराज”
    “तो उस पौधे को ले आओ।”
    उस पौधे को दरबार में लाया गया। अकबर ने कहा—“मैं ने तुम्हारे मां का काम निपटा दिया। अब तुम्हारे बाप का काम निपटा देता हूं। देखो!” ऐसा कहकर उसने पूरे पौधे को नोच डाला और छोटे छोटे टुकडे कर डाले।
    थोड़ी देर के बाद अकबर खुजलाने लगा। पहले संकोच के कारण बिना दिखे खजलाया.. फिर बाद में बहुत ही जोर जोर से खुजलाने लगा। फिर सारे कपड़े उतार के और जमीन पर लोट लोट कर खुजलाने लगा। “अरे! क्या हुआ मुझे? बचाओ! बचाओ!” ऐसा चिल्लाने लगा।
    बीरबल ने बहुत ही विनय दिखाते हुए कहा—“जहांपनाह, मेरी मां बहुत शांत स्वभाव की है। कुछ नहीं करती। पर मेरे पिता ऐसे नहीं हैं। उन्हें गुस्सा बहुत आता है। समझो नाक पर चढ़ा रहता है।”
    “कौन है रे तुम्हारे पिता?”
    “प्रभु, तुलसी मेरी मां है। और बिछुआ पेड़ मेरे पिता हैं। आपने खुजलाने वाले पत्ते के साथ पंगा लिया है।”
    अकबर ज़मीन पर लोट रहा था। पूछा—“तो अब क्या करूं जिससे यह खुजली निकल जाए?”
    “प्रभु इसका एक ही उपाय है। मेरे पिता का गुस्सा केवल मेरी मां ही कम कर सकती है। अतः आप उनका प्रणाम करें। और तुलसी पत्तों के रस को शरीर में लगाए। खुजली कम हो जाएगी।”
    अकबर ने एक हाथ से खुजलाते हुए दूसरे हाथ से तुलसी को प्रणाम किया और रस लगाकर अपना खुजली का इलाज किया।
    जो धर्म के विरुद्ध बात करते हैं उनके साथ ऐसा ही करना चाहिए।

[वाट्साप् से प्राप्त एक तेलुगु सन्देश का हिन्दी अनुवाद]

अनूक्तम्-५ चत्वारः लड्डुकाः

चत्वारः लड्डुकाः 

(अनूदितलेखः)

बहोः कालात् पूर्वम् इदं संवृत्तम्। वृन्दावने श्रीकृष्णमन्दिरे प्रतिदिनम् अर्चकः अत्यन्तं भक्तिभावेन युक्तः सन् सेवां करोति स्म। सः प्रतिदिनं  भगवतः आरात्रिकां करोति, नैवेद्यं समर्पयति च। यदा शयनं कारयति, तदानीं प्रतिनिशायां चतुरः लड्डुकान् भगवतः शय्यायाः समीपे न्यस्यति स्म। तस्य भावः एवमासीत्, यदि रात्रौ बुभुक्षा बाधेत तर्हि भगवान् उत्थाय लड्डुकान् खादिष्यतीति। अन्येद्युः प्रातः यदा सः देवालयद्वारम् उद्घायटति, तदा भगवतः शय्यायां प्रसादः विकीर्णः दृश्यते स्म। अतः तेनैव भावेन सः तथा आचरति स्म।
    कदाचित् भगवन्तं शाययित्वा स चतुर्णां लड्डुकानां न्यासं व्यस्मरत्। स द्वारं पिधाय निरगच्छत्। विभावर्यां एकवादनोपान्ते, यस्मात् आपणात् सः पूजकः बून्दीलड्डुकान् आनयति स्म, तस्य वृद्धस्य आपणम् उद्घाटितमासीत्। स गेहं गन्तुं यावद् उद्यतः तदैव कश्चन बालकः आयात्, अवदच्च—“तात, मह्यं बूंदीलड्डुकान् देहि।” इति। आपणिकः अवदत्—“शिशो, लड्डुकाः तु अनवशिष्टाः। अधुना अहं आपणं पिधाय गन्तास्मि।” स बालोवदत्—“भवान् अन्तः गत्वा पश्यतु, भवतः निकटे चत्वारः लड्डुकाः अवशिष्यन्ते।” इति। तस्य महता हठेन आपणिकः अन्तः गत्वा अपश्यत्। तत्र तथ्येन चत्वारः लड्डुकाः आसन्। यतो हि सः मन्दिरं नागच्छत्। आपणिकः उक्तवान्—“धनं देहि” इति। बालकः अगदत्—“मत्समीपे धनं तु नास्ति।” इति वदन् तूर्णं स्वहस्तात् सुवर्णकङ्कणं निष्कास्य आपणिकमयच्छत्। आपणिकः इत्थमुवाच—“बाल, धनं नास्ति चेत् न भवतु नाम। श्वः पितरं वद, अहं तस्मादेव गृह्णामि।” परन्तु सः माणवकः नाङ्गीचकार। कङ्कणं आपणिकं प्रति क्षिप्त्वा अधावत्।
    अपरेद्युः देवपूजकः कपाटम् अपावृतवान्। तत्र भगवतः हस्तयोः कङ्कणं नासीत्। यदि चोरः चोरयेत्, तर्हि केवलं कङ्कणं न अपहरेत्। कञ्चित् कालं पश्चात् तत्र सर्वतः वृत्तमिदं प्रसृतम्। यावत् स आपणिकः अजानात्, स निशीथिन्यां घटितं सर्वम् अस्मरत्। सः आपणे क्षिप्तं कङ्कणमन्विष्य अर्चकं दर्शयित्वा प्रवृत्तम् निश्शेषं श्रावितवान्। तदा अर्चकः, ‘गतयामिन्याम् अहं लड्डुकां न न्यस्तवान्’ इति विस्मृतवानिति चास्मरत्। अतः भगवान् स्वयं लड्डुकान् प्राप्तुम् आपणं गतावानिति।
    यदि भक्तौ भक्तः कामपि सेवां विस्मरति तदा भगवान् स्वपक्षतः तस्य पूरणं करोति।

--------------------

నాలుగు లడ్డూలు
చాలా కాలం క్రితం సంగతి. బృందావనంలో కృష్ణుని గుడి లో ప్రతి రోజు అర్చకుడు చాలా గొప్ప భక్తి భావంతో సేవ చేసేవాడు. అతడు ప్రతి దినం భగవంతుడికి హారతి ఇస్తాడు. నైవేద్యం పెడతాడు. ప్రతి రాత్రి నాలుగు లడ్డూలను భగవంతుడి శయ్య దగ్గర పెడుతుండేవాడు. ఒకవేళ రాత్రికి ఆకలి అయితే భగవంతుడు లేచి లడ్డూలను తింటాడు అని అతడు అనుకునేవాడు. మరుసటి రోజు పొద్దున అతడు దేవాలయం తెరవగానే అక్కడ భగవంతుని ప్రసాదం అటూ ఇటూ పడి కనిపించేది. అందువల్ల అదే భావనతో అతడు ఆ విధంగా చేసేవాడు.
    ఒకసారి భగవంతుడిని పడుకోబెట్టి అతడు నాలుగు లడ్డూలను పెట్టటం మరిచిపోయాడు. తలుపులు మూసి వెళ్ళిపోయాడు. రాత్రి ఒంటి గంట ఆ ప్రాంతాల ఏ అంగడి నుంచి అర్చకుడు బూంది లడ్డు తీసుకొచ్చేవాడో, ఆ వృద్ధుని అంగడి తెరిచే ఉంది. అంగడి అతను ఇంటికి వెళ్ళటానికి సిద్ధం అవుతుండగా అప్పుడే ఒక చిన్న బాలుడు వచ్చి ఇట్లా అన్నాడు- “అయ్యా, నాకు బూందీ లడ్డూ పెట్టు.” అని. అంగడి అతను- “నాయనా, లడ్డూలు అన్నీ అయిపోయాయి కదా. ఇప్పుడు నేను దుకాణం మూసేసి ఇంటికి వెళ్ళిపోతున్నాను.” అని అన్నాడు. బాలుడు- “మీరు లోపలికి వెళ్లి చూడండి. మీ దగ్గర నాలుగు లడ్డూలు మిగిలి ఉంటాయి.” అని. అన్నాడు. ఆ అతడి పట్టుదలను చూసి అంగడిఅతను లోపలికి వెళ్ళి చూశాడు. అక్కడ నిజంగానే నాలుగు లడ్డూలు ఉన్నాయి. అతడు ఆ రోజు మందిరం వెళ్ళలేదు కదా, అందువల్ల. అంగడి అతను- “డబ్బులివ్వు” అని అన్నాడు. బాలుడు- “నా దగ్గర ఏమీ లేదు.” అని అంటూ తన చేతి నుండి బంగారు కంకణాన్ని తీసి అంగడి అతడికి ఇచ్చాడు. అప్పుడు అంగడి అతను- “నాయనా, డబ్బు లేక పోతే పోనీ. రేపు మీ నాన్నకు చెప్పు. నేను అతడి నుండి తీసుకుంటాను.” కానీ ఆ పిల్లవాడు ఒప్పుకోలేదు. కంకణాన్ని దుకాణంలోకి విసిరేసి పరిగెత్తి వెళ్ళిపోయాడు.
    మరుసటి రోజు పూజారి ఆలయం తలుపులు తెరిచాడు. దేవుడి చేతిలో కంకణం లేదు. ఒకవేళ దొంగ దొంగిలిస్తే ఒక్క కంకణాన్ని మాత్రమే దొంగిలించే వాడు కాదు. కొద్దిసేపటికే ఈ సంఘటన అక్కడంతా వ్యాపించింది. ఈ సంఘటన ఆ అంగడిఅతను వినంగానే రాత్రి జరిగిందంతా గుర్తు చేసుకున్నాడు. అంగడిలోకి విసిరిన కంకణాన్ని వెతికి, అర్చకునికి చూపించి, జరిగింది అంతా చెప్పాడు. అప్పుడు అర్చకుడు ‘నిన్న రాత్రి నేను లడ్డూలను పెట్టలేదు కదా, మరిచిపోయాను’ అని గుర్తు చేసుకున్నాడు. అందువల్ల భగవంతుడు స్వయంగా లడ్డూలను పొందటానికి దుకాణానికి వెళ్ళాడు. ఒకవేళ భక్తిలో భక్తుడు ఏదైనా మర్చిపోతే అప్పుడు భగవంతుడు తన వైపు నుండి దాన్ని పూర్తి చేస్తాడు.
[వాట్సాప్ లో వచ్చిన ఓ సందేశానికి తెలుగు అనువాదం]
--------------------

चार लड्डू

बहुत समय पहले की बात है वृन्दावन में श्रीबांके बिहारी जी के मंदिर में रोज पुजारी जी बड़े भाव से सेवा करते थे। वे रोज बिहारी जी की आरती करते , भोग लगाते और उन्हें शयन कराते और रोज चार लड्डू भगवान के बिस्तर के पास रख देते थे। उनका यह भाव था कि बिहारी जी को यदि रात में भूख लगेगी तो वे उठ कर खा लेंगे। और जब वे सुबह मंदिर के पट खोलते थे तो भगवान के बिस्तर पर प्रसाद बिखरा मिलता था। इसी भाव से वे रोज ऐसा करते थे।
            एक दिन बिहारी जी को शयन कराने के बाद वे चार लड्डू रखना भूल गए। उन्होंने पट बंद किए और चले गए। रात में करीब एक-दो बजे , जिस दुकान से वे बूंदी के लड्डू आते थे , उन बाबा की दुकान खुली थी। वे घर जाने ही वाले थे तभी एक छोटा सा बालक आया और बोला बाबा मुझे बूंदी के लड्डू चाहिए। बाबा ने कहा - लाला लड्डू तो सारे ख़त्म हो गए। अब तो मैं दुकान बंद करने जा रहा हूँ। वह बोला आप अंदर जाकर देखो आपके पास चार लड्डू रखे हैं। उसके हठ करने पर बाबा ने अंदर जाकर देखा तो उन्हें चार लड्डू मिल गए क्यों कि वे आज मंदिर नहीं गए थे। बाबा ने कहा - पैसे दो। बालक ने कहा - मेरे पास पैसे तो नहीं हैं और तुरंत अपने हाथ से सोने का कंगन उतारा और बाबा को देने लगे। तो बाबा ने कहा - लाला पैसे नहीं हैं तो रहने दो , कल अपने बाबा से कह देना , मैं उनसे ले लूँगा। पर वह बालक नहीं माना और कंगन दुकान में फैंक कर भाग गया।
           सुबह जब पुजारी जी ने पट खोला तो उन्होंने देखा कि बिहारी जी के हाथ में कंगन नहीं है। यदि चोर भी चुराता तो केवल कंगन ही क्यों चुराता। थोड़ी देर बाद ये बात सारे मंदिर में फ़ैल गई। जब उस दुकान वाले को पता चला तो उसे रात की बात याद आई। उसने अपनी दुकान में कंगन ढूंढा और पुजारी जी को दिखाया और सारी बात सुनाई। तब पुजारी जी को याद आया कि रात में , मैं लड्डू रखना ही भूल गया था। इसलिए बिहारी जी स्वयं लड्डू लेने गए थे।
           यदि भक्ति में भक्त कोई सेवा भूल भी जाता है तो भगवान अपनी तरफ से पूरा कर लेते हैं।

अनूक्तम्-४ किं भगवान् अस्माभिः अर्पितं नैवेद्यं खादति?

किं भगवान् अस्माभिः अर्पितं नैवेद्यं खादति?
(अनूदितलेखः)

    “किं भगवान् अस्माभिः अर्पितं नैवेद्यं खादति? यदि भक्षयति तर्हि तद् वस्तु कुतः शिष्यते?” कश्चित् बालः गुरुमेवमपृच्छत्। गुरुः किमपि समाधानं न दत्तवान्। पाठं पाठयन् स्थितः। तस्मिन् दिने पाठे कञ्चन श्लोकं अशिक्षयत्।
        पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते।
        पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥ इति।
    पाठे पूर्णे सति सर्वान् अवदत्- पुस्तकं दृष्ट्वा श्लोकं कण्ठस्थं कुर्वन्त्विति।
    कञ्चित् कालं पश्चात् यः प्रश्नं कृतवान् तं शिष्यम् अभिगम्य अपृच्छत्- किं श्लोकः कण्ठस्थ उत नेति। तदा स शिष्यः अशेषं श्लोकं निर्दुष्टम् अश्रावयत्। तथापि गुरुः शिरं नेति अचालयत्। ततः शिष्यः अवोचत्- “यदीष्यते पुस्तकं पश्यतु आर्य। श्लोकः साधुरेव।” तदा गुरुः अशंसत्- “अरे, श्लोकस्तु पुस्तके एवास्ति। तर्हि त्वया कथं गृहीतः?” अथ शिष्यः किमपि वक्तुं नापारयत्।
    गुरुः अभणत्- “पुस्तके यः श्लोकः अस्ति सः स्थूलस्थितौ अस्ति। त्वं यदा अपठः तदा सः सूक्ष्मस्थितौ अन्तः प्राविशत्। तस्यामेव स्थितौ तव मनः भवति। एतेन न अलं, त्वं यदा एनं पठित्वा कण्ठस्थं करोषि, तदा पुस्तके स्थूलस्थितौ स्थितः श्लोकः ह्रासं न एति। एवमेव  पूर्णे विश्वे व्याप्तः परिपूर्णः परमात्मा अस्माभिः समर्पितं नैवेद्यं सूक्ष्मस्थितौ गृह्णाति। स्थूलरूपे वस्तुनि कोऽपि ह्रासः न भवति। तदेव वयं प्रसादरूपेण स्वीकुर्मः।”

----------------------

क्या भगवान हमारे द्वारा चढाया गया नैवेद्य (भोग) खाते हैं?

    “क्या भगवान हमारे द्वारा चढाया गया भोग खाते हैं? यदि खाते हैं तो वह वस्तु खत्म क्यों नहीं हो गई?” एक लड़के ने अपने गुरु से ऐसा प्रश्न किया। गुरु ने कुछ समाधान नहीं दिया। पाठ पढ़ाते रहे। उसदिन पाठ में एक श्लोक सिखाया।
        पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते।
        पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥ -
    पाठ पूरा होने पर सभी को कहा कि पुस्तक देखकर श्लोक कंठस्थ करलें।
    थोड़ी देर बाद प्रश्न करने वाले शिष्य के पास जाकर पूछा कि श्लोक कंठस्थ हुआ कि नहीं। तब उस शिष्य ने पूरा श्लोक सही सही सुना दिया। फिर भी गुरु ने सर नहीं में हिलाया। तो शिष्य ने कहा कि- “चाहे तो पुस्तक देख लें। श्लोक सही है।” तो गुरु ने कहा-“अरे श्लोक तो पुस्तक में ही है। तो तुम्हें कैसे आ गया?” तो शिष्य कुछ कह नहीं पाया।
    गुरु ने कहा- “पुस्तक में जो श्लोक है वह स्थूल स्थिति में है। तुम ने जब पढ़ा तो वह सूक्ष्म स्थिति में अंदर प्रवेश कर गया। उसी स्थिति में तुम्हारा मन रहता है। इतना ही नहीं, तुम जब इसको पढ़कर कंठस्थ करते हो, तो पुस्तक में जो स्थूल स्थिति का श्लोक है उसमें कोई कमी नहीं आई। इसी प्रकार पूरे विश्व में व्याप्त परिपूर्ण परमात्मा हमें हमारे द्वारा चढाये गये निवेदन को सूक्ष्म स्थिति में ग्रहण करते हैं। स्थूल रूप के वस्तु में कोई ह्रास नहीं होता। उसी को हम प्रसाद के रूप में लेते हैं।”

[वाट्साप से प्राप्त किसी सन्देश का हिन्दी अनुवाद]

----------------------

దేవుడు మనం పెట్టిన నైవేద్యం తింటాడా?

“దేవుడు మనం పెట్టిన నైవేద్యం తింటాడా? తింటే పెట్టిన పదార్థం ఎందుకు అయిపోలేదు” అని ప్రశ్నించాడు ఒక పిల్లవాడి కి సందేహం వచ్చి, గురువు గారిని. గురువుగారు ఏం సమాధానం ఇవ్వకుండా, పాఠాలు చెప్పసాగారు.
ఆరోజు పాఠంలో ఒక శ్లోకం చెప్పారు-
        “ఓం పూర్ణమద: పూర్ణమిదం పూర్ణాత్ పూర్ణముదచ్యతే
        పూర్ణస్య పూర్ణమాదాయ పూర్ణమేవావశిష్యతే” .
    పాఠం చెప్పడం పూర్తయిన తరువాత, అందరిని పుస్తకం చూసి శ్లోకాన్ని నోటికి నేర్చుకొమ్మని చెప్పారు గురువు గారు.
    కొద్దిసేపటి తరువాత, నైవేద్యం గూర్చి ప్రశ్నించిన శిష్యుడి దగ్గరకు వెళ్ళి నేర్చుకున్నావా? అని అడిగారు. నేర్చుకున్నాను అని వెంటనే అంతా సరిగ్గా అప్పచెప్పాడు శిష్యుడు. గురువు గారు తల అడ్డంగా ఆడించారు. దానికి ప్రతిగా శిష్యుడు, “కావాలంటే పుస్తకం చూడండి. అంతా సరిగ్గానే ఉంది.” అని గురువు గారికి పుస్తకం తెరచి చూపించాడు. “శ్లోకం పుస్తకం లోనే ఉందిగా. నీకు శ్లోకం ఎలా వచ్చింది?” అని అడిగారు గురువుగారు. శిష్యుడికి ఏం చెప్పాలో అర్థం కాలేదు.
    గురువు గారే మళ్ళీ అన్నారు. “పుస్తకంలో ఉండే శ్లోకం స్థూల స్థితి లో ఉంది. నువ్వు చదివినప్పుడు నీ బుర్రలోకి అది సూక్ష్మ స్థితిలో ప్రవేశించింది. అదే స్థితి లో నీ మనస్సులో ఉంది. అంతే కాదు, నువ్వు చదివి నేర్చుకోవడం వల్ల పుస్తకంలో స్థూల స్థితిలో ఉన్న శ్లోకానికి ఎటువంటి తరుగూ జరగలేదు. అదే విధంగా విశ్వమంతా వ్యాప్తి అయి పూర్ణంగా ఉన్న పరమాత్ముడు నైవేద్యాన్ని సూక్ష్మస్థితిలో గ్రహించి, స్థూలరూపం లో ఎటువంటి నష్టం లేకుండా చేస్తాడు. దాన్నే మనం ప్రసాదం గా తీసుకుంటున్నాం.” అని వివరణ చేశారు.
(--అగ్రేషితం)

भाषालेखः-१ संस्कृत-भाषाशिक्षणाय सूचनाः -1

संस्कृत-भाषाशिक्षणाय सूचनाः -1
सर्वे प्रारम्भिकसंस्कृतार्थिनः इदमवश्यं पठन्तु।

संस्कृतं ये शिक्षितुमिच्छन्ति, ते प्रायः भाषां सम्यक् ज्ञातुं स्वीयानि वाक्यानि लिखन्ति। तदर्थं दैनन्दिनजीवनात् सन्दर्भान् पश्यन्ति। अथवा मातृभाषावाक्यानि स्वीकुर्वन्ति। यथा- सूक्तयः, भावप्रेरकवाक्यानि वा। किन्तु तत्र विचाराभिव्यक्तौ क्लिष्टता भवति। एते तद् अज्ञात्वा तत्र एव प्रयत्नरताः भवन्ति। तानि वाक्यानि कोऽपि परिष्करोतु इति आशान्विताः वर्तन्ते।  पुनः ‘कोऽपि संस्कृतज्ञः मम साहाय्यं न करोति, दोषापकरणं न करोति’ इति चिन्तनपराः, अभिप्राययुक्ताः च भवन्ति। केचित्तु साहाय्याभावेनैवाहं न किमपि शिक्षितुं प्रभवामीति त्यजन्ति च।
    एतत् न युक्तम्। यानि कान्यपि वाक्यानि स्वीकृत्य संस्कृते अनुवादनाय प्रयतनं सम्यक् कार्यं नास्ति। तदर्थं सरलानि मातृभाषावाक्यानि भवेयुः। एतेषां वाक्यचयनमेव दोषाय। प्रायः तृतीय-चतुर्थ-कक्षायाः वा पाठ्यपुस्तकानि स्वीकुर्युः। एते प्रारम्भिकाः तत्र भेदं न जानन्ति। नामपदानि, क्रियापदानि, विभक्तीः, कृदन्तान्, तिङन्तान्, अव्ययानि च सम्यक् अज्ञात्वैव ते अनुवादने रताः भवन्ति। तन्न युक्तम्।
    ‘एतन्न करोतु’ इति वचनात् प्राक् किं करणीयमिति सूचनमपि मनसि ध्यातव्यम्। अतः अद्य मम मनसि एका पद्धतिः स्फुरिता। संस्कृतभारत्याः भगवद्गीतायां एवमेव अभ्यासः दत्तः। ततः प्रेरिताहं एतत् सूचयामि।
    (अ) यत् किमपि सरलं गद्यं, कथां वा संस्कृतमूलपुस्तकं भवेत् । अथवा श्लोकयुक्तं वा सुभाषितपुस्तकं स्वीकुर्वन्तु यत्र अन्वयः अवश्यं भवेत्। अन्वयवाक्यं दृष्ट्वा, अथवा गद्ये एकं वाक्यं स्वीकृत्य तत् विभागं कृत्वा अल्पवाक्यानि निर्मान्तु।
    यथा http://subhashita-deepashikha.blogspot.com/2018/05/32.html इदं पश्यन्तु।
    अत्र इदं अन्वयवाक्यं- “हेम्नः- तापेन च्छेदने कर्षणेन वा खेदः न (भवति)। यद् गुञ्जा-समतोलनं, तद् एव हि (तस्य) परं दुःखं (भवति)॥” अस्य लघुवाक्येषु भङ्गः एवं भवितुमर्हति-
१.    हेम्नः खेदः भवति।
२.    हेम्नः तापेन खेदः न भवति।
३.    हेम्नः परं दुःखं भवति।
४.    हेम्नः यद् गुञ्जा-समतोलनं भवति, तद् एव दुःखं भवति।
एवं रीत्या अग्रे बहुविधं प्रयतनं कर्तुं शक्यते। तेन व्याकरणपरिष्कारस्य आवश्यकता एव न भवति।

द्वितीयं- अस्यैव वाक्यस्य अन्यथा लेखनाय अपि प्रयत्नः क्रियताम्। यथा-
१.    सुवर्णस्य छेदने खिन्नता न भवति।
२.    गुञ्जया तोलयामः, तदा महद् दुःखं स्वर्णस्य भवति।
३.    हेमं एवं चिन्तयति – मम गुञ्जया तोलनं न भवतु इति।
इत्येव अगणितरीत्या वाक्यानि निर्मान्तु। अत्र तु परिष्क्रिया अपेक्षिता।

    (आ) पुनः चित्रव्याख्या विधानेन अपि भाषा अभिवर्धते। किञ्चित् चित्रं स्वीकृत्य तस्य वर्णनं कुर्वन्तु। अद्यतनचित्रं पश्यन्तु। तस्य व्याख्या एवं भवेत्।
१.    अत्र द्वौ स्तः।
२.    तौ पतिः पत्नी च चलतः।
३.    तौ मार्गे चलतः।
४.    मार्गः सुन्दरः अस्ति।
५.    तत्र एकः वृक्षः अस्ति।
६.    पत्नी पतिम् अनुसरति।
७.    पतिः अग्रे चलति।
८.    सः पत्न्यै मार्गं दर्शयति।
९.    स्त्री सुन्दरशाटिकां धरति।
१०.    तस्य शाटिकायाः वर्णः रक्तः।
११.    पुरुषः उत्तरीयं धरति।
१२.    तस्य नेत्रे सुन्दरे स्तः।
    एवं रीत्या भवतः संस्कृतभाषाज्ञानस्य स्थितिमाश्रित्य वाक्यानि निर्मातुं शक्नुवन्ति। ऊहयापि लिखितुं शक्नुवन्ति। किन्तु नियमस्तु स एव- तत्र एक एव कर्ता, कर्म, क्रिया च भवेयुः। कदाचिद् अव्ययं भवेत्। विशेषणानि भवेयुः। किन्तु सरलस्थायिकं सर्वं भवेत्। लघूनि वाक्यानि भवेयुः- इति प्राथमिकः नियमः।
    एवंरीत्या लेखनाभ्यासाय प्रयतन्ताम्। अवश्यं विजयः प्राप्यते। शुभमस्तु।

 --उषाराणी सङ्का
१४.०७.१८


సంస్కృత-భాషాశిక్షణాయ సూచనాః -1 

ప్రారంభిక సంస్కృతార్థులు దీనిని అవశ్యం చదవండి.

సంస్కృతం నేర్చుకోవాలని కోరుకునేవారు, భాషను బాగా తెలుసుకోవాలని అనుకునేవారు స్వీయ వాక్యాలను వ్రాస్తుంటారు. దానికోసం దైనందిన జీవన సందర్భాలను గ్రహిస్తారు. లేదంటే మాతృభాషలో వాక్యాలను తీసుకుంటారు. ఉదా- సూక్తులు లేదా భావప్రేరకాలైన వాక్యాలు. కానీ అక్కడ ఆలోచనను ప్రకటించటంలో క్లిష్టత్వం ఉంటుంది. వీరు అది తెలుసుకోక అక్కడే  ప్రయత్నం చేస్తుంటారు. ఆ వాక్యాలను ఎవరైనా పరిష్కరించాలి అని ఆశ కలిగి ఉంటారు.  అది జరగక ‘ఏ సంస్కృతజ్ఞులూ నాకు సహాయం చేయటం లేదు, దోషాలను సూచించటం లేదు’ అని చింతపడతారు, ఒక చెడు అభిప్రాయాన్ని ఏర్పరుచుకుంటారు. కొందరైతే ‘సహాయం లేనందునే నేను ఏమీ నేర్చుకోలేక పోతున్నాన’ని వదిలిపెట్టేస్తారు కూడా.
    ఇది సరైనది కాదు. ఏవో ఒక వాక్యాలను తీసుకుని సంస్కృతంలోకి అనువాదం చేయాలని ప్రయత్నించటం సరైన పని కాదు. దానికై సరలమైన మాతృభాష వాక్యాలు కావాలి. వీరు వాక్యాలను ఎంచుకోవటంలోనే దోషం చేసేస్తారు. మూడు-నాలుగు తరగతుల పాఠ్యపుస్తకాలను తీసుకోవాలి. ఈ ప్రారంభికులకు అక్కడ తేడా తెలియదు. నామపదాలు, క్రియాపదాలు, విభక్తులు, కృదంతాలు, తిఙంతాలు, అవ్యయాలు కూడా కనీసం సరిగా తెలుసుకోకుండా అనువాదం చేసేయాలని ప్రయత్నిస్తారు. అది పాటి కాదు.
    ‘ఇది చేయకూడదు, అది వలదు’ అని చెప్పేకంటే ఏమి చేయాలో సూచనం చేయాలి అని నియమం. అందువల్ల ఇవాళ నా మనసులో ఒక పద్ధతి స్ఫురించింది. సంస్కృతభారతివారు భగవద్గీతకు ఈ విధంగానే అభ్యాసం ఇచ్చారు. అది చదివి ప్రేరణ పొంది ఇది  సూచిస్తున్నాను.

    (అ) ఏదైనా ఒక సరలమైన గద్యమో, కథో సంస్కృతమూలపుస్తకం తీసుకోండి. లేదా శ్లోకయుక్తమైన సుభాషితపుస్తకం తీసుకోండి- అందులో అన్వయం తప్పకుండా ఉండాలి. అన్వయవాక్యాన్ని చూసి, లేదా గద్యంలో ఒక వాక్యం తీసుకుని దాన్ని విభాగం చేసి చిన్నవాక్యాలను చేయండి.
    ఉదా- http://subhashita-deepashikha.blogspot.com/2018/05/32.html దీన్ని చూడండి.
    ఇక్కడ ఇది అన్వయవాక్యం- “హేమ్నః- తాపేన చ్ఛేదనే కర్షణేన వా ఖేదః న (భవతి). యద్ గుఞ్జా-సమతోలనం, తద్ ఏవ హి (తస్య) పరం దుఃఖం (భవతి)॥” దీన్ని లఘువాక్యాలుగా ముక్కలు చేస్తే ఈవిధంగా ఉంటుంది-
౧.    హేమ్నః ఖేదః భవతి.
౨.    హేమ్నః తాపేన ఖేదః న భవతి.
౩.    హేమ్నః పరం దుఃఖం భవతి.
౪.    హేమ్నః యద్ గుఞ్జా-సమతోలనం భవతి, తద్ ఏవ దుఃఖం భవతి.
ఇట్లా మరిన్ని విధాలుగా ప్రయత్నం చేయవచ్చు. దానివల్ల వ్యాకరణపరిష్కారం అవసరమే పడదు.

రెడవది- ఇదే వాక్యాన్ని వేరే విధంగా వ్రాయటానికి కూడా ప్రయత్నం చేయవచ్చు. ఉదా-
౧.    సువర్ణస్య ఛేదనే ఖిన్నతా న భవతి.
౨.    గుఞ్జయా తోలయామః, తదా మహద్ దుఃఖం స్వర్ణస్య భవతి.
౩.    హేమం ఏవం చిన్తయతి – మమ గుఞ్జయా తోలనం న భవతు ఇతి.
ఇదే విధంగా లెక్కలేనన్ని రీతుల్లో వాక్యాలను నిర్మించవచ్చు. ఇక్కడ మాత్రం కాస్త పరిష్కారం అపేక్షితమే.

    (ఆ) ఇంకొకటి- చిత్రవ్యాఖ్య విధానం ద్వారా కూడా భాష అభివృద్ధి అవుతుంది. ఒకటేదైనా చిత్రాన్ని తీసుకుని దాన్ని వర్ణించండి. ఈ చిత్రం చూడండి- దీని వ్యాఖ్య ఇట్లా చేయవచ్చు.
౧.    అత్ర ద్వౌ స్తః.
౨.    తౌ పతిః పత్నీ చ చలతః.
౩.    తౌ మార్గే చలతః.
౪.    మార్గః సున్దరః అస్తి.
౫.    తత్ర ఏకః వృక్షః అస్తి.
౬.    పత్నీ పతిమ్ అనుసరతి.
౭.    పతిః అగ్రే చలతి.
౮.    సః పత్న్యై మార్గం దర్శయతి.
౯.    స్త్రీ సున్దరశాటికాం ధరతి.
౧౦.    తస్య శాటికాయాః వర్ణః రక్తః.
౧౧.    పురుషః ఉత్తరీయం ధరతి.
౧౨.    తస్య నేత్రే సున్దరే స్తః.
    ఇట్లా మీ సంస్కృతభాషాజ్ఞానం స్థాయిని బట్టి వాక్యాలను నిర్మించవచ్చు. ఊహ చేత కూడా వ్రాయవచ్చు. కానీ నియమం మాత్రం ఒక్కటే- అక్కడ ఒకే కర్త, కర్మ, క్రియా చ ఉండాలి. ఎక్కడైనా అవ్యయం ఉండవచ్చు. విశేషణాలు ఉండవచ్చు. కానీ సరలస్థాయిలోనే సర్వం ఉండాలి. లఘు వాక్యాలు ఉండాలి- అనేది ప్రాథమిక నియమం.
    ఈవిధంగా లేఖన అభ్యాసం చేయటానికి ప్రయత్నించండి. అవశ్యం విజయం లభిస్తుంది. శుభమస్తు.

संस्कृत-भाषाशिक्षणाय सूचनाः -1 

सभी प्रारम्भिक संस्कृतार्थी इसे अवश्य पढिए।

    संस्कृत सीखने की इच्छा रखने वाले, प्रायः भाषा के सम्यक् ज्ञान के लिए स्वीय वाक्य लिखते हैं। उसके लिए दैनन्दिन जीवन से सन्दर्भों को लेते हैं। अथवा मातृभाषा के वाक्यों को स्वीकारते हैं। यथा- सूक्तियाँ, भावप्रेरक वाक्य। किन्तु वहाँ विचार की अभिव्यक्ति में क्लिष्टता होती है। यह लोग इस विषय से अनजान वहीं प्रयत्नरत रहते हैं। वे आशान्वित रहते हैं कि उन वाक्यों को कोई परिष्कार करें। फिर चिन्तित हो जाते हैं कि ‘कोई भी संस्कृतज्ञ मेरी सहायता नहीं कर रहा, दोषापकरण नहीं होता’ और गलत अभिप्राय रखलेते हैं। कुछ लोग तो धारणा बना लेते हैं कि- सहायता का अभाव के कारण ही हम कुछ सीख नहीं पा रहे।
    यह सही नहीं है। जो कोई भी वाक्य लेकर संस्कृत अनुवाद को प्रयत्न करना सही कार्य नहीं है। उसके लिए सरल मातृभाषा वाक्य हो तो सही होगा। इस प्रकार के वाक्यों को लेना ही दोष है। प्रायः तीसरी चौथी कक्षा के पाठ्य पुस्तकों को लेना चाहिए। यह प्रारंभिक लोग उसमें भेद नहीं जानते। नामपद क्रियापद, विभक्ति, कृदंत, तिङन्त, यह सब ठीक से नहीं जान कर ही अनुवाद में प्रवृत्त हो जाते हैं। यह सही नहीं है।
    ‘यह मत करो, वह मत करो’ ऐसा कहने से पहले क्या करना चाहिए- यह सूचना देना समुचित होगा। अतः आज मेरे मन में एक पद्धति आई। संस्कृतभारती के द्वारा भगवद्गीता पर इसी प्रकार अभ्यास रचा गया। उस से प्रेरित होकर मैं इस विधान को सूचित कर रही हूं।
    (अ) कोई भी सरल गद्य कथा या संस्कृत मूल पुस्तक लें। अथवा श्लोकों से भरा सुभाषित पुस्तक लें जिसमें अन्वय अवश्य हो। अन्वय वाक्य को देखकर या फिर गद्य का एक वाक्य लेकर उसका विभाग करके छोटे वाक्य बनाएं। यथा इसको देखिए-
    http://subhashita-deepashikha.blogspot.com/2018/05/32.html
    यहां पर अन्वय वाक्य है- “हेम्नः- तापेन च्छेदने कर्षणेन वा खेदः न (भवति)। यद् गुञ्जा-समतोलनं, तद् एव हि (तस्य) परं दुःखं (भवति)॥” इस लघुवाक्य का विभाग इसप्रकार होगा।
१.    हेम्नः खेदः भवति।
२.    हेम्नः तापेन खेदः न भवति।
३.    हेम्नः परं दुःखं भवति।
४.    हेम्नः यद् गुञ्जा-समतोलनं भवति, तद् एव दुःखं भवति।
    इस प्रकार आगे अनेक प्रकार प्रयोग किया जा सकता है। उससे व्याकरण परिष्कार की आवश्यकता ही नहीं पड़ती।
    दूसरा है- इसी वाक्य को दूसरे विधान से लिखने का प्रयास करना। जैसे-
१.    सुवर्णस्य छेदने खिन्नता न भवति।
२.    गुञ्जया तोलयामः, तदा महद् दुःखं स्वर्णस्य भवति।
३.    हेमं एवं चिन्तयति – मम गुञ्जया तोलनं न भवतु इति।
    इस प्रकार अनेक रीतियों में वाक्यों को बना सकते हैं। यहां थोड़ी परिष्कार की आवश्यकता होगी।
    (आ) पुनः चित्र व्याख्या विधान से भी भाषा की अभिवृद्धि हो सकती है। कोई भी चित्र लेकर उसका वर्णन कीजिए। यही चित्र देख लीजिए। उसकी व्याख्या इस प्रकार होगी-
१.    अत्र द्वौ स्तः।
२.    तौ पतिः पत्नी च चलतः।
३.    तौ मार्गे चलतः।
४.    मार्गः सुन्दरः अस्ति।
५.    तत्र एकः वृक्षः अस्ति।
६.    पत्नी पतिम् अनुसरति।
७.    पतिः अग्रे चलति।
८.    सः पत्न्यै मार्गं दर्शयति।
९.    स्त्री सुन्दरशाटिकां धरति।
१०.    तस्य शाटिकायाः वर्णः रक्तः।
११.    पुरुषः उत्तरीयं धरति।
१२.    तस्य नेत्रे सुन्दरे स्तः।
    इस विधान से आप संस्कृत भाषा ज्ञान का स्तर के आधार पर वाक्य बना सकते हैं। आप अपनी कल्पना से भी लिख सकते हैं। किंतु नियम तो एक ही हो- उसमें एक ही कर्ता, कर्म, क्रिया हों। कभी-कभी अव्यय हो सकता है। या विशेषण। किंतु सरल स्तर का ही सब कुछ हो। छोटे-छोटे वाक्य हो- यह प्रधान नियम है।
    इस प्रकार लेखन के अभ्यास के लिए प्रयत्न कीजिए आपको अवश्य विजय मिलेगा। शुभं भूयात्।
 --उषाराणी सङ्का
१४.०७.१८